Obraz I Incarnatio

Kontemplacja Wcielenia

Bazylika NSPJ, Kraków · 20 stycznia 2024 · godz. 20:00

Et egredietur virga de radice Iesse I wyrośnie różdżka z pnia Jessego Iz 11, 1

Ante concentum Próg wieczoru

Dwudziesty stycznia, wieczór, Bazylika Najświętszego Serca Pana Jezusa w Krakowie. Dwadzieścia dni po tym, jak zespół powstał. Zanim zabrzmi pierwszy dźwięk, o. Jarek Naliwajko SJ wprowadza w tajemnicę Wcielenia.

Verbum Słowo wprowadzające

Odkrywanie tajemnicy kończy się zawsze tak samo. Prowadzi do kolejnej tajemnicy. W przeciwnym wypadku to nie ona, tylko wiedza lub rutyna.

o. Jarek Naliwajko SJ · 20 stycznia 2024

Całe słowo wprowadzenia

Dobry wieczór Państwu, Szczęść Boże. Witam serdecznie wszystkich przybyłych do naszej świątyni, do Bazyliki Najświętszego Serca Jezusa.

Szanowni Państwo, dzisiejszym wieczorem, tym inaugurującym koncertem, wykonawcy chcą nas zaprosić do wciąż niepokojącego świata ducha, który ich samych — wykonawców, autorów dzisiejszego spotkania — przynagla do swoistego wewnętrznego ruchu, wręcz wyrzucenia z siebie tego niepokoju, czyli konieczności opowiedzenia o tajemnicy ducha.

Bo chwilowo, czyli od jakichś dwustu tysięcy lat, ludzkość nie opracowała lepszego słowa na tę intrygującą, a nierozpoznaną do końca przez siebie część zanurzenia siebie samych w czasie. Nie wynaleziono lepszego słowa jak duch. Chcą nam zdradzić tajemnicę. Jednak odkrywanie tajemnicy kończy się zawsze tak samo. Prowadzi do kolejnej tajemnicy. W przeciwnym wypadku to nie ona, tylko wiedza lub rutyna — tak przez niektórych uwielbiana, mylona często z życiem.

Ale zacznijmy od plakatu na dzisiejszy koncert — powinien się wyświetlać na naszych monitorach. To tło kobaltowe, a na nim rozchodzące się — zauważcie Państwo — lub schodzące się białe promienie, utworzone z liter układających słowa. Są one schodzące lub wychodzące, czy wchodzące, ale o kierunku decyduje odbiorca, bo w życiu albo schodzi się do centrum, albo wychodzi się, odchodzi się z centrum, w którym nie ma nic oprócz tego właśnie tła kobaltowego lub indygo na tle białej plamki — jak na tym plakacie.

A te trzy kolory kojarzone są z symbolem duchowości najwyższej — tak na przykład w antropologii indyjskiej: indygo to najwyższa czakra, łącząca z duchem wszechświata, tak jak kolor biały w naszej tradycji, przypisywany Absolutowi. Idąc dalej tym tropem: indygo czy kobalt używano do barwienia szat królewskich, a więc pomazańców Bożych.

Demokracja — niestety i na szczęście — uczyniła z nas wszystkich równych, a tak naprawdę to rutyna demokracji, czy raczej: demokracja to rutyna. Jednak wykonawcy dziś pragną nas wyprowadzić z komfortu dnia codziennego, w którym rutyna zawładnęła nami, dając złudne uczucie bezpieczeństwa, właśnie jakiejś równości — bo z pewnością rutyna to siostra zapomnienia o świecie ducha.

Wykonawcy proponują nam jeszcze raz spotkać się z Wcieleniem. Wyprowadzają nas z rutyny, aby zaprowadzić nas do Wcielenia. Choć w momencie, w którym to słowo wypowiadam i zamienia się ono w falę dźwiękową, odzieram Wcielenie z całego jego bezkresu. Staje się pozornie zrozumiałe, a przez to całkowicie nieprawdziwe, a z pewnością zamazane, bo zostaje odarte z tajemnicy. Wcielenie wypływa, jednocześnie wpływając — jak te promienie na plakacie — ze źródła wypływa do nas, a z nami wpływa z powrotem do centrum.

Koncert duchowy — bo taki nadali autorzy podtytuł całemu temu cyklowi, którego i my będziemy nie tylko świadkami, ale w jakimś sensie twórcami — jest pierwszą odsłoną. Dzisiejszy wieczór jest niczym innym jak spotkaniem ze sobą samym, gdy tylko zgodzimy się na ten nasz wewnętrzny ruch, aby odkryć, że nie jesteśmy sami — ani w sobie, ani wokół siebie — a pełnia stara się znaleźć wypowiedzenie przekraczające granice, a nie zamazujące ich, właśnie poprzez muzykę.

I już na koniec — prośba od wykonawców, aby nie klaskać w trakcie programu, czyli całkowicie poddajemy się zawieszeniu świadomości i dajemy się poruszać jedynie jak fale bezkresnego oceanu. Nasłuchujemy, a aktywna niech będzie jedynie nasza uważność na ducha. Powitajmy zatem dzisiejszych wykonawców.

Potem cichnie gwar i z zimowego półmroku podnosi się różdżka Sandströma.

Zapis słowa wprowadzającego, nieznacznie zredagowany dla czytelności.

Reflectio Refleksja

Wcielenie stanowi coś niewysłowionego, co z biegiem czasu często staje się dla nas powszednim. Kiedy uświadamiamy sobie znaczenie tej tajemnicy, możemy odzyskać zmysł obecności Boga w naszym życiu.

Florent de Bazelaire · 20 stycznia 2024

Programma Program koncertu

Dziesięć spojrzeń i bis

Dyrygent: Florent de Bazelaire
Słowo wprowadzające: o. Jarek Naliwajko SJ
Realizacja: Ars Sonora Studio

Kolejność jest tu częścią kompozycji. Wieczór biegnie jak historia zbawienia: od różdżki z proroctwa Izajasza, przez nocną straż pasterzy i adwentowy róg Gallusa, po same narodziny. Potem kontemplacja maryjna, a po niej nagły cień: kołysanka matki nad dzieckiem skazanym przez Heroda. Domyka ją kantyk Symeona w świątyni: „moje oczy ujrzały Twoje zbawienie”. To spełnienie obietnicy, od której program się zaczął; stąd już tylko uwielbienie i radość bisu.

Prophetia Zapowiedź

Zanim padnie słowo o Dziecku, brzmi obietnica: różdżka z pnia Jessego, krzyk pasterzy w nocy, adwentowy róg obwieszczający nadejście.
01

Jan Sandström · 1942–⁠2019

Es ist ein Ros' entsprungen 1990 a 8 + kwartet

Et egredietur virga de radice Iesse I wyrośnie różdżka z pnia Jessego (Iz 11, 1)

Niemiecka kolęda z końca XVI wieku (Trewir, 1587), wydana po raz pierwszy w jezuickim śpiewniku ze Spiry (1599). Jego dwadzieścia trzy zwrotki prowadzą przez całą historię świętą, od proroctwa Izajasza po pokłon Mędrców: tę samą drogę, którą za chwilę przejdzie ten program. Po polsku znana jako „Cudowna różdżka wzrosła” (przekład ks. Pawła Sikory, 1912). Sandström osnuwa dawny chorał wokół unoszącego się nad nim kwartetu solistów.

Tekst i przekład

Es ist ein Ros' entsprungen aus einer Wurzel zart, wie uns die Alten sungen, von Jesse kam die Art und hat ein Blümlein bracht mitten im kalten Winter, wohl zu der halben Nacht.

Wyrosła różdżka z delikatnego korzenia, jak śpiewali nam dawni — z rodu Jessego; i wydała kwiat pośród mroźnej zimy, o północnej porze.
02

Bernat Vivancos · ur. 1973

Le cri des bergers 2004 a 12

Pastores erant in regione eadem vigilantes Pasterze trzymali straż nocną nad swoją trzodą (Łk 2, 8)

Krzyk pasterzy trzymających nocną straż nad trzodą. U Vivancosa to zagubiona melodia samotności, która wsłuchana w „echo milczenia” przemienia się w piękno. Dwanaście głosów rozpisanych na całą przestrzeń nawy.
03

Jacob Handl (Gallus) · 1550–⁠1591

Canite tuba 1590 a 5 · TTTBB

Canite tuba in Sion · Ecce Deus salvator noster adveniet Trąbcie w róg na Syjonie · Oto przychodzi Bóg, Zbawiciel nasz (Za 9, 14)

Adwentowy motet pięciogłosowy na słowa proroka Zachariasza. Renesansowy kontrapunkt Gallusa, Słoweńca z kręgu muzyki cesarskiej, obwieszcza nadejście jak głos rogu: „Oto przychodzi Bóg, Zbawiciel nasz”.

Tekst i przekład

Canite tuba in Sion, vocate gentes, annuntiate populis et dicite: Ecce Deus salvator noster adveniet. Annuntiate et auditum facite, loquimini et clamate: Ecce Deus salvator noster adveniet.

Trąbcie w róg na Syjonie, zwołajcie narody, oznajmijcie ludom i mówcie: Oto przyjdzie Bóg, Zbawiciel nasz. Oznajmiajcie i głoście, mówcie i wołajcie: Oto przyjdzie Bóg, Zbawiciel nasz.
Nativitas Narodziny

Dziecko przychodzi. Wokół Niego zbiera się kontemplacja Matki: renesansowa Hiszpania i polska kolęda.
04

Bernat Vivancos · ur. 1973

A Child is born 2001 a 4

tekst: H. M. MacGill (1876)

Współczesna, prosta kolęda na cztery głosy do wiersza H. M. MacGilla z 1876 roku. Po zapowiedziach przychodzą same narodziny.
05

Tomás Luis de Victoria · 1548–⁠1611

Alma Redemptoris Mater 1581 a 8

Alma Redemptoris Mater Czcigodna Matko Odkupiciela · antyfona maryjna

Antyfona maryjna okresu adwentu, śpiewana od 1 grudnia do 2 lutego. Ośmiogłosowy motet Victorii: osiem samodzielnych linii prowadzi ze sobą dialog pokrewny weneckiemu coro spezzato, choć o rozstawieniu chóru w przestrzeni sam kompozytor nie zostawił wskazówek.
06

Krzysztof Penderecki · 1933–⁠2020

O gloriosa Virginum 2009 a 8/10

O gloriosa Virginum O najchwalebniejsza z dziewic

Penderecki napisał ten utwór w 2009 roku na 70. urodziny José Antonia Abreu, twórcy wenezuelskiego El Sistema. Prawykonano go w Caracas, pod batutą samego kompozytora; polska premiera odbyła się kilka dni później.
07

Mariusz Kramarz

Gdy śliczna Panna a 4

aranżacja współczesna kolędy polskiej

Polska kolęda w opracowaniu Mariusza Kramarza: rodzimy głos w tym międzynarodowym programie, tuż po współczesnych narodzinach.
Vox in Rama audita est, ploratus et ululatus: Rachel plorans filios suos.

W Rama słychać lament i wielki płacz: Rachel opłakuje swoje dzieci.
Jr 31, 15 · Mt 2, 18
Umbra Cień

Tuż po narodzinach pada cień: kołysanka matki nad dzieckiem, które Herod skazał na śmierć.
08

Philip Stopford · ur. 1977

Lully, Lullay 2008 a 4

Coventry Carol — Rzeź Niewiniątek kołysanka matki za skazane dziecko · Mt 2, 16

Coventry Carol pochodzi z XVI-wiecznego misterium „The Shearmen and Tailors”. To kołysanka śpiewana z perspektywy matki nad skazanym dzieckiem: cień rzezi niewiniątek, który pada tuż po narodzinach. Stopford ubrał ją w 2008 roku w chłodną współczesną harmonię.

Tekst i przekład

Lully, lullay, thou little tiny child, bye, bye, lully, lullay. Lullay, thou little tiny child, bye, bye, lully, lullay. O sisters too, how may we do for to preserve this day this poor youngling for whom we do sing: bye, bye, lully, lullay? Herod the king, in his raging, charged he hath this day his men of might, in his own sight, all young children to slay. That woe is me, poor child, for thee! And ever mourn and sigh, for thy parting neither say nor sing: bye, bye, lully, lullay.

Lully, lullay, maleńkie Dziecię, bye, bye, lully, lullay. Lullay, maleńkie Dziecię, bye, bye, lully, lullay. O siostry, cóż uczynić mamy, by ocalić w ten dzień biedne maleństwo, któremu śpiewamy: bye, bye, lully, lullay? Herod, król, w swej wściekłości rozkazał dziś swoim zbrojnym, na własnych oczach, zgładzić wszystkie małe dzieci. Biada mi, biedne Dziecię, żal mi Ciebie! Wciąż będę płakać i wzdychać; na Twoje odejście — ani słowa, ani pieśni: bye, bye, lully, lullay.
Impletio Spełnienie

W świątyni Symeon bierze Dziecko na ręce: „moje oczy ujrzały Twoje zbawienie”. Obietnica z początku wieczoru dopełnia się.
09

Arvo Pärt · ur. 1935

Nunc dimittis 2001

Nunc dimittis servum tuum, Domine Teraz, o Władco, pozwól odejść słudze Twemu · kantyk Symeona (Łk 2, 29–32)

Kantyk Symeona z Ofiarowania w świątyni: „moje oczy ujrzały Twoje zbawienie”. U Pärta, w jego tintinnabuli, to spełnienie obietnicy, od której wieczór się zaczął; starzec może odejść w pokoju.

Tekst i przekład

Nunc dimittis servum tuum, Domine, secundum verbum tuum in pace, quia viderunt oculi mei salutare tuum, quod parasti ante faciem omnium populorum: lumen ad revelationem gentium et gloriam plebis tuae Israel.

Teraz, o Władco, pozwól odejść słudze Twemu w pokoju, według Twojego słowa, bo moje oczy ujrzały Twoje zbawienie, któreś przygotował wobec wszystkich narodów: światło na oświecenie pogan i chwałę ludu Twego, Izraela.
Laus Uwielbienie

Zostaje już tylko nowa pieśń i radość: Chrystus się narodził.
10

Claudio Monteverdi · 1567–⁠1643

Cantate Domino 1620 SSATBB

Cantate Domino canticum novum Śpiewajcie Panu pieśń nową (Ps 98 (97))

Sześciogłosowy motet, wydany w 1620 roku w zbiorze Giulia Cesare Bianchiego. Otwiera radosny trójmiar: najpierw cztery głosy, zaraz potem pełna szóstka. Prowadzi przez splecione wersety Psalmów 96 i 98: wezwanie do nowej pieśni, którego radość słychać w samej fakturze.
bis

Anonim / aranż. Brian Kay

Gaudete XVI w. SATTBB

Gaudete, gaudete! Christus est natus Radujcie się! Chrystus się narodził

Kolęda z fińsko-szwedzkiego zbioru świętych pieśni Piae Cantiones (1582), w opracowaniu Briana Kaya. Radość jako bis: „Chrystus się narodził”, ostatnie słowo wieczoru.

Tekst i przekład

Gaudete, gaudete! Christus est natus ex Maria virgine, gaudete! Tempus adest gratiæ, hoc quod optabamus; carmina lætitiæ devote reddamus. Deus homo factus est, natura mirante; mundus renovatus est a Christo regnante. Ezechielis porta clausa pertransitur; unde lux est orta, salus invenitur. Ergo nostra concio psallat iam in lustro; benedicat Domino: salus Regi nostro.

Radujcie się, radujcie! Chrystus się narodził z Maryi Dziewicy, radujcie się! Nadszedł czas łaski, którego pragnęliśmy; pieśni radości pobożnie oddajmy. Bóg stał się człowiekiem, natura się zdumiewa; świat został odnowiony przez Chrystusa Króla. Zamknięta brama Ezechiela została przekroczona; skąd wzeszło światło, tam znajduje się zbawienie. Niech więc nasze zgromadzenie śpiewa już w jasności; niech błogosławi Panu: cześć Królowi naszemu.

Teksty łacińskie i oryginalne — z programów zespołu; przekłady polskie własne.

Voces Głosy wieczoru

Soprany: Liliana Pociecha; Marta Migut
Alty: Natalia Czajkowska; Olga Bodnar
Tenory: Michał Ryguła; Paweł Żurawski
Basy: Dawid Janowiak; Szymon Maziarz
Kwartet solistów: Maria Marczewska; Hanna Mikołajun; Mikołaj Niżegorodcew; Jakub Ciępka; Kwartet unoszący się nad chorałem w Es ist ein Ros' entsprungen; w Le cri des bergers dopełnia dwanaście głosów.
Dyrygent: Florent de Bazelaire