Obraz IV Memoria
Hymn Poległym
Боже великий, єдиний, нам Україну храни Boże wielki, jedyny, Ukrainę nam chroń Modlitwa za Ukrainę
Dwudziesty drugi lutego 2025, sobota, godzina dwudziesta — Bazylika Mariacka w Krakowie, dwa dni przed trzecią rocznicą pełnoskalowej inwazji na Ukrainę. Zanim padnie pierwsze słowo, kościół wypełniają organy; potem archiprezbiter bazyliki wprowadza w modlitwę.
Koncert jest wyrazem pamięci, solidarności i wsparcia dla tych, którzy zostali bezpośrednio dotknięci konfliktem — rodzin, przyjaciół, a także tych, którzy wciąż walczą o swoją wolność i godność.
VoctEnsemble · luty 2025
To nie był koncert o wojnie — to była modlitwa odprawiona muzyką. Stąd jego porządek: nie kolejność wydarzeń, lecz droga żałoby, która musi przejść przez wszystkie swoje stacje, zanim wolno jej mówić o świetle.
Modlitwa o pokój — trzynaście ogniw i bis
- Dyrygent
- Florent de Bazelaire
- Słowo i błogosławieństwo
- ks. inf. dr hab. Dariusz Raś
- Kantor bazyliki
- M. Wasilewski-Kruk
- Organy
- Michał Piechnik · Krzysztof Michałek
Kolejność jest tu obrzędem. Wieczór zaczyna się organami, a pierwsze słowo, jakie pada, jest po ukraińsku. Potem program schodzi tam, gdzie żałoba naprawdę mieszka: do litanii o pokój, do rzek Babilonu, nad którymi wygnańcy zawiesili swoje instrumenty, i do psalmu, który pyta wprost — jak długo jeszcze? Stamtąd prowadzi przez dwie modlitwy o osłonę i przez pogrzeb, aż po hymn, od którego wieczór wziął nazwę — bezsłowny. Dopiero na końcu wolno mówić o świetle, i wtedy dzieje się jedyna rzecz, której nie da się zaśpiewać: otwiera się ołtarz.
-
Introitus Na wejście
Najpierw sama przestrzeń: wielkie organy Bazyliki Mariackiej. Pierwszym słowem, jakie pada tego wieczoru, jest modlitwa po ukraińsku.
- 01
J. S. Bach · 1685–1750
Fantazja i fuga g-moll, BWV 542 ok. 1720 organy
„Wielka” fantazja i fuga g-moll, wiązana z wizytą Bacha w Hamburgu w 1720 roku — tą samą, podczas której improwizował pół godziny na chorale „An Wasserflüssen Babylon”, a sędziwy Reincken miał powiedzieć, że sądził, iż ta sztuka już umarła. Fantazja jest niemal operowa: recytatyw, zawieszenia, chromatyka bez dna. Grał Krzysztof Michałek, na wejście, zanim padło pierwsze słowo wieczoru; rzeki Babilonu wrócą tu za chwilę u Palestriny.
- 02
John Rutter · ur. 1945
A Ukrainian Prayer 2022 a 4
Боже великий, єдиний, нам Україну храни Boże wielki, jedyny, Ukrainę nam chroń (Modlitwa za Ukrainę · O. Konyski, 1885)
Rutter napisał ją w pierwszych tygodniach po rosyjskiej inwazji w 2022 roku i udostępnił chórom za darmo, prosząc w zamian o wsparcie dla ofiar wojny. Tekst to „Modlitwa za Ukrainę” Ołeksandra Konyskiego, którą Mykoła Łysenko ułożył w 1885 roku — śpiewana do dziś jako duchowy hymn Ukrainy. Pierwszym słowem tego wieczoru jest więc prośba w języku tych, o których się modli.
Tekst i przekład
Боже великий, єдиний, нам Україну храни, волі і світу промінням Ти її осіни. Світлом науки і знання нас, дітей, просвіти, в чистій любові до краю Ти нас, Боже, зрости. Молимось, Боже єдиний, нам Україну храни, всі свої ласки й щедроти Ти на люд наш зверни.
Boże wielki, jedyny, Ukrainę nam chroń, promieniem wolności i światła Ty ją oświeć. Światłem nauki i wiedzy nas, dzieci, oświeć, w czystej miłości do kraju Ty nas, Boże, wychowaj. Modlimy się, Boże jedyny, Ukrainę nam chroń, wszystkie swoje łaski i szczodrość Ty na lud nasz zwróć.
- Wprowadzenie do modlitwy · ks. inf. Dariusz Raś
-
Luctus Żałoba
Modlitwa zaczyna się od tego, co jest: litania o pokój, rzeki Babilonu, nad którymi wygnańcy zawiesili swoje instrumenty — i psalm, który pyta wprost: jak długo jeszcze?
- 03
Siergiej Rachmaninow · 1873–1943
Ektenia Pokoju, op. 31 nr 1 1910
z Liturgii św. Jana Chryzostoma · odpowiedzi chóru
Wielka ektenia otwiera prawosławną Boską Liturgię; nazywa się ją także ektenią pokoju, bo pierwsze prośby diakona są o pokój z wysokości i o pokój całego świata. Chór odpowiada na nie tylko dwoma zdaniami. Rachmaninow napisał Liturgię św. Jana Chryzostoma w 1910 roku w niespełna trzy tygodnie — było to jego pierwsze dzieło cerkiewne; siedem lat później opuścił Rosję na zawsze. Tego wieczoru jego prośba o pokój całego świata zabrzmiała zaraz po modlitwie za Ukrainę.
Tekst i przekład
Господи, помилуй. Тебе, Господи.
Panie, zmiłuj się. Tobie zawierzamy, Panie.
- 04
Giovanni P. da Palestrina · 1525–1594
Super flumina Babylonis 1581 a 4
Super flumina Babylonis, illic sedimus et flevimus Nad rzekami Babilonu tam siedzieliśmy i płakali (Ps 137 (136), 1–2)
Motet czterogłosowy wydany w 1581 roku. Psalm 137 — pieśń wygnańców, którzy nad rzekami Babilonu odłożyli muzykę: powiesili swoje instrumenty na wierzbach, bo nie umieli śpiewać pieśni Pańskiej w obcej ziemi. Palestrina prowadzi cztery głosy z całkowitym spokojem; żałoba jest tu nie w krzyku, lecz w tym, co ucichło.
Tekst i przekład
Super flumina Babylonis, illic sedimus et flevimus, dum recordaremur tui, Sion. In salicibus in medio eius suspendimus organa nostra.
Nad rzekami Babilonu — tam myśmy siedzieli i płakali, kiedyśmy wspominali Syjon. Na wierzbach tamtej krainy zawiesiliśmy instrumenty nasze.
- 05
Dieterich Buxtehude · 1637–1707
Ach Herr, mich armen Sünder, BuxWV 178 organy
opracowanie organowe chorału · parafraza Psalmu 6
Organowe opracowanie chorału na melodię, którą świat zna dziś jako chorał pasyjny — „O Haupt voll Blut und Wunden”, tę samą, którą Bach pięć razy przywołał w Pasji Mateuszowej. Sam tekst chorału jest parafrazą Psalmu 6, pierwszego z psalmów pokutnych, w którym dusza pyta wprost: jak długo jeszcze? Tu słów nie było — grał je na organach Michał Piechnik; kto zna melodię, ten je usłyszał.
-
Lorica Zbroja
Dwie modlitwy o osłonę: pancerz św. Patryka, w którym Chrystus staje ze wszystkich stron — i hymn, w którym wierni proszą o siłę, bo „bój srogi” ich nęka.
- 06
Arvo Pärt · ur. 1935
The Deer's Cry 2007 a 4
z „Pancerza św. Patryka” (Lorica)
Pärt napisał go na zamówienie irlandzkiego Louth Contemporary Music Society. Tekst to fragment „Pancerza św. Patryka” — modlitwy, którą według podania święty odmówił, idąc nawracać króla Tary; jego ludzie mieli zobaczyć wtedy zamiast wędrowców stado jeleni, stąd druga nazwa: krzyk jelenia. To modlitwa ochronna: Chrystus ustawia się dookoła mówiącego ze wszystkich stron. Pärt w swoim tintinnabuli powtarza ją tak, jak powtarza się modlitwę, której naprawdę się potrzebuje.
Tekst i przekład
Christ with me, Christ before me, Christ behind me, Christ in me, Christ beneath me, Christ above me, Christ on my right, Christ on my left, Christ when I lie down, Christ when I sit down, Christ in me, Christ when I arise, Christ in the heart of every man who thinks of me, Christ in the mouth of everyone who speaks of me, Christ in every eye that sees me, Christ in every ear that hears me, Christ with me.
Chrystus ze mną, Chrystus przede mną, Chrystus za mną, Chrystus we mnie, Chrystus pode mną, Chrystus nade mną, Chrystus po mojej prawicy, Chrystus po lewicy, Chrystus, gdy się kładę, Chrystus, gdy siadam, Chrystus we mnie, Chrystus, gdy wstaję, Chrystus w sercu każdego, kto o mnie myśli, Chrystus w ustach każdego, kto o mnie mówi, Chrystus w każdym oku, które mnie widzi, Chrystus w każdym uchu, które mnie słyszy. Chrystus ze mną.
- 07
Ēriks Ešenvalds · ur. 1977
O salutaris hostia 2005
O salutaris Hostia, quae caeli pandis ostium O Zbawcza Hostio, która otwierasz bramy nieba · z hymnu Verbum supernum prodiens
Ten sam hymn, który zabrzmiał w „Wołaniu Gór” — dwie ostatnie zwrotki Verbum supernum prodiens św. Tomasza z Akwinu, śpiewane przy wystawieniu Najświętszego Sakramentu. Tutaj słychać w nim jednak co innego: „bella premunt hostilia, da robur, fer auxilium” — bój srogi nęka wiernych Ci, daj siłę, pomoc ześlij nam. Trzynastowieczny hymn eucharystyczny mówi o wojnie wprost; jako jedyny tekst tego wieczoru zespół wydrukował go w programie w całości.
Tekst i przekład
O salutaris Hostia, quae caeli pandis ostium: bella premunt hostilia, da robur, fer auxilium. Uni trinoque Domino sit sempiterna gloria, qui vitam sine termino nobis donet in patria. Amen.
O zbawcza Hostio, godna czci, co lud do niebios wiedziesz bram. Bój srogi nęka wiernych Ci, daj siłę, pomoc ześlij nam. Jednemu w Trójcy Władcy ziem niech będzie chwała w każdy czas, niech On wieczystym życiem Swym w Ojczyźnie rajskiej darzy nas. Amen.
-
Exsequiae Nad grobem
Cztery ogniwa pogrzebu: lot aniołów nad grobem, hymn poległym — bez jednego słowa — wezwanie do duszy, by się nie trwożyła, i prośba o odpoczynek.
- 08
John Tavener · 1944–2013
Song for Athene 1993
tekst: matka Thekla · Szekspir i prawosławne nabożeństwo żałobne
Tavener napisał go po śmierci Athene Hariades — młodej aktorki, przyjaciółki rodziny, która zginęła w wypadku na rowerze. Tekst ułożyła matka Thekla, prawosławna mniszka i wieloletnia współpracowniczka kompozytora: splata w nim słowa Horacja z „Hamleta” („niech aniołów loty niosą cię do snu”) z prawosławnym nabożeństwem żałobnym. Pod chórem trwa przez cały czas nieruchomy burdon basów — ison. Świat usłyszał ten utwór w 1997 roku, gdy przy jego dźwiękach wynoszono z Opactwa Westminsterskiego trumnę księżnej Diany.
Tekst i przekład
Alleluia. May flights of angels sing thee to thy rest. Alleluia. Remember me, O Lord, when you come into your kingdom. Alleluia. Give rest, O Lord, to your handmaid, who has fallen asleep. Alleluia. The Choir of Saints have found the well-spring of life, and door of paradise. Alleluia. Life: a shadow and a dream. Alleluia. Weeping at the grave creates the song: Alleluia. Alleluia. Come, enjoy rewards and crowns I have prepared for you.
Alleluja. Niech aniołów loty niosą cię do snu. Alleluja. Wspomnij na mnie, Panie, gdy przyjdziesz do swego królestwa. Alleluja. Daj odpoczynek, Panie, swej służebnicy, która zasnęła. Alleluja. Chór świętych znalazł źródło życia i bramę raju. Alleluja. Życie — cień i sen. Alleluja. Płacz nad grobem staje się pieśnią: Alleluja. Alleluja. Przyjdźcie, weźcie nagrody i korony, które wam przygotowałem.
- 09
John Williams · ur. 1932
Hymn to the Fallen 1998
z muzyki do filmu „Szeregowiec Ryan” · chór bez słów
Z muzyki do „Szeregowca Ryana” Stevena Spielberga. Chór nie śpiewa w nim ani jednego słowa — sama wokaliza; Williams pisał go nie pod konkretną scenę, lecz jako hymn dla poległych. Bez imion i bez języka, więc i bez granic. Od tego utworu wieczór wziął nazwę.
- 10
Jean Sibelius · 1865–1957
Be Still My Soul · hymn z Finlandii, op. 26 1899
słowa: K. von Schlegel (1752), przekład ang. J. Borthwick · zwrotka III
Melodia pochodzi z finału poematu symfonicznego Finlandia, który Sibelius napisał w 1899 roku — w roku, w którym carska Rosja ograniczyła autonomię Finlandii i nałożyła cenzurę na fińską prasę. Utwór grywano wtedy pod zmyślonymi tytułami, żeby ominąć zakaz; stał się pieśnią oporu narodu, który nie miał jeszcze państwa. Do tej melodii dołożono później hymn Kathariny von Schlegel z 1752 roku, w angielskim przekładzie Jane Borthwick: nie trwóż się, duszo ma. W koncercie za poległych Ukrainy zabrzmiała więc fińska melodia wolności — ze słowami o ukojeniu.
Tekst i przekład
Be still, my soul: the hour is hastening on when we shall be forever with the Lord, when disappointment, grief, and fear are gone, sorrow forgot, love's purest joys restored. Be still, my soul: when change and tears are past, all safe and blessed we shall meet at last.
Nie trwóż się, duszo ma: zbliża się godzina, gdy na zawsze będziemy z Panem; gdy przeminą zawód, ból i strach, smutek ustąpi, a czysta radość miłości powróci. Nie trwóż się, duszo ma: gdy miną zmiany i łzy, bezpieczni i błogosławieni spotkamy się wreszcie.
- 11
Gabriel Fauré · 1845–1924
Pie Jesu · z Requiem op. 48 1887–90
Pie Jesu Domine, dona eis requiem Miłosierny Panie Jezu, daj im odpoczynek · z Requiem op. 48
Czwarta i jedyna solowa część Requiem Fauré, pisana na głos chłopięcy. W całej swojej mszy żałobnej Fauré zrezygnował z sekwencji Dies irae, która w innych requiem zajmuje najwięcej miejsca: nie ma tu sądu ani trwogi. Nazwano to dzieło „kołysanką śmierci” — kompozytor się nie spierał, tak właśnie widział śmierć. Tekst to dwa zdania: zmiłuj się i daj odpoczynek.
Tekst i przekład
Pie Jesu Domine, dona eis requiem, dona eis requiem sempiternam.
Miłosierny Panie Jezu, daj im odpoczynek, daj im odpoczynek wieczny.
-
Conflabunt gladios suos in vomeres: nec exercebuntur ultra ad proelium.
Swe miecze przekują na lemiesze; i nie będą się więcej zaprawiać do wojny.
Iz 2, 4 -
Lux Światłość
Dopiero teraz wolno mówić o świetle — i wtedy otwiera się ołtarz.
- 12
Edward Elgar · 1857–1934
Lux aeterna (Nimrod) · oprac. J. Cameron 1899 a 8
Lux aeterna luceat eis, Domine Światłość wieczna niechaj im świeci, Panie · komunia z Mszy żałobnej
Podczas utworu otwarto ołtarz Wita Stwosza
Nimrod to dziewiąta z Wariacji Enigma — portret Augusta Jaegera, wydawcy i przyjaciela, który w chwili zwątpienia przekonał Elgara, żeby nie przestawał pisać. Jäger znaczy po niemiecku „myśliwy”, a Nimrod był biblijnym myśliwym: stąd nazwa. Wielka Brytania gra tę muzykę nad grobami — co roku przy Cenotaph w Londynie, w Niedzielę Pamięci. John Cameron podłożył pod nią komunię z Mszy żałobnej: światłość wiekuistą.
Tekst i przekład
Lux aeterna luceat eis, Domine, cum sanctis tuis in aeternum, quia pius es.
Światłość wieczna niechaj im świeci, Panie, wraz z Twymi Świętymi na wieki, bo jesteś miłosierny.
- 13
Michał Piechnik
Impresja organowa na temat „Szcze ne wmerła Ukrajiny” organy
hymn Ukrainy · słowa: P. Czubynski (1862), melodia: ks. M. Werbycki
Hymn Ukrainy: słowa Pawła Czubynskiego z 1862 roku, melodia ks. Mychajły Werbyckiego, greckokatolickiego duchownego — „jeszcze nie umarła Ukraina, ani jej chwała, ani wola”. Tytularny organista Bazyliki Mariackiej zaimprowizował na ten temat przy już otwartym ołtarzu. Z wieży tego samego kościoła co godzinę gra się hejnał, który urywa się w pół dźwięku — na pamiątkę najazdu.
- Błogosławieństwo · ks. inf. Dariusz Raś
- bis
Edward C. Bairstow · 1874–1946
I sat down under his shadow 1925 a 4
z Pieśni nad Pieśniami (PnP 2, 3–4)
Bairstow był przez trzydzieści trzy lata organistą katedry w Yorku; ten krótki anthem śpiewa się zwykle po komunii, a jego tekst pochodzi z Pieśni nad Pieśniami. Po wieczorze, który zamknął się hymnem narodu w wojnie, ostatnie słowo należy do innego sztandaru.
Tekst i przekład
I sat down under his shadow with great delight, and his fruit was sweet to my taste. He brought me to the banqueting house, and his banner over me was love.
W upragnionym jego cieniu usiadłam, a owoc jego słodki memu podniebieniu. Wprowadził mnie do domu wina i jak sztandar rozwinął nade mną swą Miłość.
Poza utworami organowymi zapisanymi w programie Michał Piechnik, tytularny organista Bazyliki Mariackiej, improwizował między ogniwami wieczoru; w zapowiedzi zespół nazwał te interludia „równoległą narracją, urzeczywistniającą tragiczne oblicze wojny”.
Teksty oryginalne — z programu koncertu i ksiąg, z których pochodzą; program wieczoru drukowano ze skrótami. Przekłady polskie hymnów, antyfon i miejsc biblijnych za tradycją kościelną, pozostałe własne.
Pierwszy raz angażujemy się w projekt, który poza wymiarem duchowym odnosi się tak bezpośrednio do największej aspiracji ludzkiej — wolności i samostanowienia. Pragniemy, aby ten koncert był nie tylko aktem pamięci, ale również darem ukojenia dla tych, którzy doświadczyli straty, i wyrazem naszej solidarności z narodem ukraińskim.
Anna Kaczka-Marcisz menedżer VoctEnsemble, z zapowiedzi koncertu
